1909 Adana Ermeni Olayları: 5 Adanalı Ne Diyor?

Ahmet Erdoğdu

Adana: 182 sayfa

ISBN: 978-605-030-683

Türkçe

2012’de yayınlanan “Belgelerle II. Meşrutiyetten Tehcire Adana Ermeni Olayları Günlüğü” adlı bir kitabı da bulunan Ahmet Erdoğdu, 1968’de Ankara Mühendislik ve Mimarlık Akademisine girmiştir. 1974’te İnşaat Mühendisi olarak mezun olmuştur. Erdoğdu’nun ayrıca “1909 Adana Ermeni Olaylarına Başka Bir Pencereden Bakmak” isimli henüz yayımlanmamış bir kitap çalışması da bulunmaktadır.

 “1909 Adana Ermeni Olayları: 5 Adanalı Ne Diyor?”, E. Büyükelçi Onur Öymen’in önsözüyle yayınlanmış, 1915 olaylarından önce Anadolu’da, bilhassa Adana’da meydana gelen Ermeni ayaklanmalarını önde gelen beş Adanalının yaşadıklarından aktaran bir çalışmadır. Bu çalışmada yazar,  yabancı diplomatların raporlarına da yer vererek kitabın savlarını doğrulamaktadır. İstanbul’daki 31 Mart olaylarının ertesi günü başlayan Adana’daki Ermeni olayları 12 gün sürmüştür. Adana’da ilk üç gün Müslümanlara yönelik katliamlar gerçekleştiren Ermeniler, olayların bir süre yatışmasını takiben eylemlerine devam etmiştir. Kitapta, 1909 Adana Ermeni olaylarına ilişkin çarpıcı bilgilere de yer verilmektedir. Bu bağlamda, günümüz tarihçileri, 31 Mart olayları ve Adana’daki Ermeni ayaklanmaları arasında doğrudan bir ilişki bulunmadığını ortaya koymuştur. 31 Mart’ta Osmanlı devlet otoritesinin üzerinde şüphe yaratan durumların oluşması, Adana’daki karışıklığı tetiklemiştir. Berlin Anlaşması ile bağımsızlığını kazanan, bazı Osmanlı halkları gibi Ermeniler de bağımsızlık hevesiyle hareket etmiştir. Adana olaylarının tarihteki temelinde Osmanlı Devleti’nin 93 Harbi (Osmanlı-Rus Savaşı) hezimetin ve bunu takiben belli unsurların bağımsızlıklarını kazanmasının yattığını söylemek mümkündür. Anadolu’da faaliyet gösteren Ermeni terör grupları ve bu grupların iletişim içinde olduğu İngiltere’de kurulan Ermeni derneklerine mensup İngilizler “kutsal topraklar” olarak nitelendirdikleri Anadolu’ya misyonerlik faaliyetleri için gelmiştir. Bu faaliyetler kapsamında Ermenilere silah tedariki de bulunmaktadır. Kitapta, 1880’lerden başlayarak, Kıbrıs Adası’nı bir silah deposu gibi kullanan firari Ermenilerin, buradan silah tedarik ederek Anadolu’ya nasıl silah soktukları ayrıntılı bir şekilde anlatılmıştır. Silahların Ada’ya nakliyesinde İngilizlerin büyük rolü olduğunun altı çizilmiştir. Ermenilerin silah tedarik ettiklerine dair yazışmalara da ayrıntılı bir şekilde yer verilmiştir. Sadece İngilizler değil, Amerikalıların da Zeytûn ve Anadolu’daki diğer ayaklanmaların ardından Osmanlı’ya yönelik planları ve misyonerlik faaliyetleri kitapta yer almaktadır.

Kitapta Adana’nın o dönemdeki önde gelen beş ismine Ali Münif Yeğenağa, Damar Arıkoğlu, Ahmet Remzi Yüregir, İhsan Fikri (Mehmet İhsan) ve İsmail Safa Özler’in tanıklıklarına yer verilmiştir. Milletvekilliği ve gazetecilik yapmış Adanalı bu beş isim, Adana’da şahit oldukları gelişmeleri belgelemişlerdir. Adana’da isyan eden Ermenileri koruyan bir isim olan Vali Bahri Paşa’nın, Adana isyanındaki yanlı ve hatalı tutum ve kararları için Adana Valiliği’nden alındığı Ali Münif Yeğenağa, Damar Arıkoğlu Ahmet Remzi Yüregir tarafından yazılmış belgelerde vurgulanmıştır.

Kitabında tarafsız bir şekilde ses getirmiş 92 kaynağa atıfta bulunan Erdoğdu, bu kaynaklara dayanarak okuyucuya çok çarpıcı bilgiler sunmaktadır. Olaylar sırasında İngiliz belgelerine göre 40 bin silahın Anadolu’ya girmiş olması, Ermeni nüfusun neredeyse iki katına çıkmış olması ve Ermenilere silah tedarik eden ülkelerin – İngiltere, Fransa, Almanya, İtalya ve Amerika – savaş gemilerinin Anadolu’nun güney sahillerinde gezinmeye başlamalarının okuyucunun dikkatine sunulması kitabı daha da cazip kılmaktadır. Ermeni isyanlarının arkasındaki olayların bir örgü gibi işlendiğini gösteren kitap, bu döneme ait kaynakların birbirini tamamlar şekilde nasıl kullanılacağını gösteren örnek bir çalışma niteliği taşımaktadır.