Geçtiğimiz haftalarda New York’ta düzenlenen Birleşmiş Milletler (BM) 81. Genel Kurul toplantısı, Güney Kafkasya bakımından önemli bir diplomasi trafiğine sahne olmuştur. Türkiye, Azerbaycan ve Ermenistan yetkililerinin ikili olarak gerçekleştirdiği görüşmeler hem barış hem de normalleşme süreci açısından varılan mutabakatların pekiştirilmesine ve kamuoyuna bu yönde mesaj verilmesine olanak sağlamıştır.

Azerbaycan Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov ve Ermeni mevkidaşı Mirzoyan’ın 24 Eylül’de gerçekleşen ikili görüşmeleri, barış havasının vurgulandığı ve tarafların barış antlaşmasına giden yoldaki kararlılıklarının tekrar belirtildiği açıklamalar ile sonuçlanmıştır. Taraflar, Azerbaycan ve Ermenistan arasındaki “de facto” barışın bölgeye olumlu etkilerinden ve günümüze kadar kaydedilen büyük gelişmelerden duydukları memnuniyeti ifade etmişlerdir. Bununla birlikte söz konusu barışın ekonomik etkisi vurgulanmış; ülkeler arasındaki ticari ilişki bakımından büyük önemi haiz ulaşım altyapısı alanındaki engellerin ortadan kaldırılması yönünde uzlaşıya varıldığı da ayrıca belirtilmiştir.[1]

Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Erdoğan, 23 Eylül’de Paşinyan ile bir görüşme gerçekleştirmiştir. İki ülkenin dışişleri bakanlarının da katıldığı görüşmede normalleşme sürecine verilen destek, ticaret ve ulaştırma alanlarında sağlanan iş birliği vurgulanmıştır. Ayrıca Türkiye’nin Azerbaycan ve Ermenistan ilişkilerinin yakaladığı ivmeden duyduğu memnuniyet ve bölgedeki barış, refah ve istikrara olan desteği yinelenmiştir.[2]

Ermenistan Başbakanı Paşinyan’ın Genel Kurul’da yaptığı konuşma da benzer bir çizgide ilerlemiştir. 8 Ağustos’ta Washington’da ortaya çıkan mutabakat metninin bölge açısından önemli ve olumlu birçok değişikliğe kapı araladığını ifade eden Paşinyan, sürecin devamlılığı açısından oldukça kararlı olduklarını da vurgulamıştır. Paşinyan, bilahare Türkiye ile ikili ilişkilere de çok önem verdiklerini ve normalleşme sürecinin nihayete ermesi bakımından sarsılmaz bir iradeye sahip olduklarını da ayrıca vurgulamıştır.[3]

Dünyada ve Güney Kafkasya’da gittikçe önemi artan ulaşım ve ticaret koridorları hususunda 81. Genel Kurul’da Bayramov yalnızca mevkidaşı ile değil, Genel Sekreter Guterres ile de temaslarda bulunmuştur. Başarılı geçen COP29 konferansından duyulan memnuniyet dile getirilirken; Bayramov Ermenistan ile ilişkilerin gelişimi, bölgenin istikrarına duyulan güvenin sağlamlaştırılması ve mayın temizleme çalışmaları hakkında bilgi vermiştir.[4]

Barış antlaşmasının imzalanacağına ve bölgede kalıcı bir istikrar ortamının tesis edileceği güvenine dayanılarak ortaya çıkan TRIPP projesinin önemi, bağlantısallık açısından sahip olduğu potansiyel de 81. Genel Kurul’un önemli konu başlıklarındandır. “Trans-Hazar Ticaret Yolu ve TRIPP'e Yatırım” başlığı ile düzenlenen toplantıya Azerbaycan ve Ermenistan Dışişleri Bakanları, Orta Asya ülkelerinin ve ABD’nin üst düzey yetkilileri katılım göstermiştir. Bununla birlikte yatırımı sağlayacak olan 40’tan fazla şirketin de dâhil olduğu toplantıda; TRIPP’in yalnızca ekonomik değil, bölge ülkelerinin ilişkileri bakımından da önemli çıktıları olacağı vurgulanmıştır. Projenin, dâhil olan tüm ülkelerin çıkarlarını gözetme, barışı destekleme ve mutabakat temelli olma özellikleri de bir kez daha BM nezdinde tekrarlanmıştır.[5]

Görüldüğü üzere 81. Genel Kurul’da gerçekleşen toplantılar ve görüşmeler sonrasında Güney Kafkasya açısından yeni bir statü ya da fırsat öngörülmemiştir. Tarafların hem normalleşme hem de barış süreci hususunda gösterdiği kararlılık vurgulanmış ve olumlu seyreden sürecin aynı ivme ile devam etmesine dair temenniler dile getirilmiştir. Genel Kurul’da çokça konuşulan bağlantısallık, ticaret koridorları ve ulaşım altyapısı konularında da benzer bir uzlaşıya rastlamak mümkündür.

Rusya’nın Ermenistan’a uyguladığı ticari ambargolar, potansiyel doğal gaz kesintileri, demir yolları tartışmaları ve AB üyeliği hususunda yaşanan anlaşmazlıklar; Ermenistan’ın kaynak çeşitlendirmesi ve dolayısıyla Batı’ya yakınlığının gerekçelerini oluşturmaktadır. Bu “denge politikası”nın net bir şekilde anlaşılabildiği Genel Kurul toplantıları, Ermenistan’ın yakın gelecekteki politik tavrına da ışık tutmuştur. Bölge ülkelerinin hem ikili hem de çoklu ilişkileri bakımından gözlemlenen olumlu tavır, ticaret serbestileri haricinde son zamanlardaki durağan gündem açısından önemli olmakla birlikte ilişkilerin nihai haline gelmesi için beklenen anayasa değişikliği konusunda herhangi bir gelişme yaşanmadığını belirtmek gerekir.

Sonuç olarak Ermenistan’ın Batı’ya yakınlığı ve Rusya ile ilişkilerinde mütekabiliyet esasında geri adım atmama politikası, barış sürecinin zorunlu itici güçleri olmaya devam etmektedir. Tarafların her fırsatta yinelediği uzlaşı ve barış ortamının, Genel Kurul nezdinde dikkatle vurgulanan ticari fırsatlar açısından vazgeçilemez olduğu bilinen bir gerçektir. Söz konusu “de facto” barışın tarafların mutabakatını kesinleştirecek bir barış antlaşması ile taçlanması ise görüldüğü üzere yalnızca Azerbaycan ve Ermenistan tarafından değil, bölgede ortak çıkarları olan uluslararası figürler tarafından da beklenmektedir. Bütün bu veriler ışığında barış antlaşmasının imzalanması için geriye kalan son zaruret olan anayasa değişikliğinin gerçekleşmesinin, Ermenistan bakımından kaçınılmaz bir olgu olduğu ve son eşik olarak aşılmayı beklediğini belirtmek gerekir.