Yunanistan Dışişleri Bakanlığı 14 Eylül 2026 tarihinde, 1922’de İzmir’in tahrip edilmesiyle bağlantılı olarak “Küçük Asya Rumlarının  Soykırım” olarak nitelendirdiği olayın anısına kabul edilen Ulusal Anma Günü vesilesiyle bir açıklama yapmıştır.[1] Türkiye, bu açıklamayı mesnetsiz bularak reddetti ve Yunanistan’ın Anadolu’da savaş hukukuna aykırı eylemlerinden doğan sorumluluğuna ilişkin Lozan Barış Antlaşması’nın 59. maddesini hatırlatan bir açıklamada bulunarak, “Yunan yetkilileri ciddiyete ve aklıselime davet” etti.[2] Bu karşılıklı açıklamalar, tarihsel hafızanın bütünlük, kavramsal disiplin ve hukuki kesinlik gerektirdiğini ortaya koymaktadır.

Yunanistan’ın Anadolu İşgaline İlişkin Tarihsel Sicil

14 Eylül bildirisinin tarihsel bağlamı, yalnızca Eylül 1922’deki olaylarla sınırlandırılamaz. Yunan kuvvetleri, 1919 Paris Barış Konferansı’nda Müttefik liderlerin aldığı bir kararın ardından 15 Mayıs 1919’da İzmir’e çıkarma yapmış ve bu çıkarma, Yunan ordusunun Batı Anadolu’yu işgal etmesine ve bu bölgeye ilerlemesine yol açmıştır. Şiddet olaylarına ilişkin raporlar, Müttefik Devletleri 1919’da bir Müttefikler Arası Soruşturma Komisyonu kurmaya sevk etmiştir. Komisyon raporu, 15–16 Mayıs 1919 tarihlerinde İzmir’de Türk sakinlere yönelik şiddet ve yağma olaylarını kayda geçirmiş ve Yunan askerlerinin bu olaylara katıldığını, askeri yetkililerin ise düzeni  sağlamakta geciktiğini belirlemiştir.[3]

1921’de yapılan bir başka Müttefik soruşturması, Yalova–Gemlik bölgesinin Yunan işgali altındaki kısımlarında Türk köylerinin yıkıldığı ve Müslüman nüfusun yerinden edildiği sonucuna varmıştır.[4] Arnold Toynbee’nin döneme ait gözlemleri ve bu soruşturmalar, söz konusu dönemin sorumlu bir şekilde tek taraflı bir mağduriyet anlatısına indirgenemeyeceğini göstermektedir.

Bu dönemin belirleyici sembolü olarak sıklıkla gösterilen Eylül 1922’deki İzmir’in yıkımı da, Batı Anadolu’da sayısız kasaba ve köyün sistematik olarak tahrip edilmesini içeren ve belgelenmiş Yunan ordusunun geri çekilme stratejisi bağlamında değerlendirilmelidir. Bu bağlamda, AVİM'in misafir araştırmacısı Maxime Gauin'in, o döneme ait Fransız, İngiliz ve Amerikan belgelerine dayanarak yaptığı araştırmalar, Türklerin sorumluluğuna ilişkin iddiaları sorgulamış ve yangından Rumların ve Ermenilerin sorumlu olduğuna işaret eden kanıtlar ortaya koymuştur.[5]

Soykırım Kavramı ve Lozan Antlaşması Kayıtları

Belgesel kayıtlar, kavramsal kesinlik gerekliliğini ortaya koymaktadır. “Soykırım” terimi, savaş zamanındaki acıların, zorla yerinden edilmenin veya büyük çaplı can kaybının genel bir eşanlamlısı değildir. 1948 tarihli Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılmasına İlişkin Sözleşme’nin II. Maddesi uyarınca, bu terim, ulusal, etnik, ırksal veya dini bir grubu, bu kimliği nedeniyle tamamen veya kısmen yok etme niyetiyle işlenen belirli eylemleri ifade eder.[6] Söz konusu Sözleşme, 1919–1922 çatışmasından çok sonra kabul edilmiştir. Bu çerçevede, geriye dönük olarak hukuki bir tespit olarak ileri sürülmesi mümkün değildir. Günümüzde yapılan siyasi nitelikli bir bildiri, bir parlamento kararı, itiz bir tarihsel araştırmanın veya hukuki kurallara uygun bir değerlendirmenin yerini alamaz. 

Diğer taraftan, Lozan Barış Antlaşması’nın 59. maddesi, Yunanistan’ın, ordusunun veya idaresinin savaş hukukuna aykırı eylemleri sonucu Anadolu’da meydana gelen zararlar için tazminat ödeme yükümlülüğünü kabul ettiğini kayda geçirmektedir. Söz konusu madde aşağıda sunulmuştur.[7] Türkiye, daha sonra Yunanistan’ın mali durumu göz önünde bulundurularak tazminat talebinden feragat etmiştir.[8] Bu hüküm, daha geniş kapsamlı Lozan anlaşması bağlamında da değerlendirilmelidir. Anlaşma, Yunanistan ile mutabık kalınan toprak düzenlemelerinin bir parçası olarak Edirne yakınlarındaki Karaağaç’ı ve  Meriç ile Arda arasındaki bir toprak parçasını  Türkiye’ye iade etmiştir.

59. madde, Karaağaç’ı doğrudan tazminat olarak tanımlamasa da, bu toprak devri, yaygın bir şekilde, Lozan müzakereleri sırasında varılan tazminat uzlaşmasıyla bağlantılı olarak  anlaşılmıştır. Esasen, . İngiliz belgelerinde yeralan o döneme ait gizli ibareli  yazışmaları  içeren telgraflarda yer alan bilgiler bu  hususu doğrulamaktadır.  Bu konuda İngilizlerin Lozan Heyetinin ikinci delegesi olan Sir Horace Rumbold’un (1920-!924 yıllarında İngiltere’nin İstanbul Büyükelçisi) Lord Curzon’a gönderdiği 18.5,1923 tarihli ve 174 sayılı gizli ibareli telgrafta  bu hususta ayrıntılı bilgi verilmektedir. Sözkonusu telgrafın ilglili bölümünün İngilizce metni aşağıda sunulmaktadır. [9]

Bu düzenleme, barış anlaşmasının Yunan işgalinin sonuçlarını tek taraflı bir anma anlatısı yoluyla değil, somut hukuki ve toprak düzenlemeleriyle ele aldığını göstermektedir. Güvenilir bir kamuoyu tartışması, bu geçmişi ve tüm sivil toplulukların çektiği acıları kabul etmelidir. [10]

Seçici Tarihsel Hafıza ve Bölgesel Diyalog

Bu bağlamda asıl endişe verici olan husus anma eyleminin kendisi değil, anmanın devletlerarası söylemin seçici bir aracı haline dönüşmesidir. Tarihsel trajedi, münhasır ve hukuken belirsiz bir mağduriyet anlatısı aracılığıyla sunulduğunda, düşmanca algıların yerleşmesine, diğer sivil toplulukların belgelenmiş acılarının marjinalleştirilmesine ve zulümle ilgili hukuki kavramların anlamının sulandırılmasına yol açma riski taşımaktadır. Yunanistan’ın açıklaması, hafızayı koruma ve tarihin çarpıtılmasını önleme yükümlülüğünü gündeme getirmektedir. Bu yükümlülükler,  işgal döneminin ve Türk ve Müslüman sivillere yönelik şiddetle ilgili söz konusu döneme ilişkin uluslararası nitelikteki kanıtların da bu konudaki irdelemelere dahil edilmesini gerekli kılmaktadır.

Türkiye’nin, Lozan Barış Antlaşması’nın 59. maddesine atıfta bulunarak verdiği yanıt, Yunanistan’ın açıklamasında eksik olan antlaşma temelli bir boyuta dikkat çekmektedir. Bu bağlamda, akademik ve kamusal tartışmalar tarihsel belleği güncel bir husumet kaynağına dönüştürmeksizin tüm sivil toplulukların yaşadığı acıları teslim etmeli, resmi anma söylemi ise, kapsamlı arşiv araştırmalarına ve hukuki tutarlılığa dayanmalıdır.

Sonuç olarak, tarihsel hafıza ancak kapsamlı, kanıta dayalı ve hukuki açıdan kesin olduğunda saygı görmeyi hak eder.. Anadolu'nun Yunan işgali sırasında Türk ve Müslüman sivillere karşı belgelenmiş şiddetin göz ardı edilmesi, tarihin silinmemesi veya tahrif edilmemesi ilkesiyle bağdaşmaz.

Tarihsel ve antlaşmalara dayalı kayıtların tamamına özen gösteren dengeli bir yaklaşım, bilimsel dürüstlük, uzlaşma ve bölgesel istikrar için hayati önem taşımaktadır.

*Resim: Türkiye Dışişleri Bakanlığı ve Yunanistan Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı